Blog

Kunst in de samenleving

Om het bestaansrecht van de Kunsten is bij tijd en wijlen wel enig rumoer gaande. De laatste jaren laait het debat met regelmaat hoog op. Wat opvalt is het grote venijn bij groepen in de samenleving met een sterk anti-kunst sentiment. Wat eveneens ook opvalt is de moeite van de Kunsten om haar bestaansrecht te verwoorden. Al te vaak versmalt het debat zich op een dimensie. Wat is de waarde van Kunst, bij voorkeur gemeten in geld?

Het valt ook niet mee om een debat te voeren over een begrip dat we amper kunnen definiëren en waarvan we kunnen aannemen dat menigeen het niet begrijpt en de betekenis die we eraan toekennen onderling sterk varieert.

Kunst is zoekend en ontregelend, strevend en immer ambitieus. Kunst vereist inspanning, bij het maken en bij het consumeren, en altijd op meerdere niveaus dan alleen het cognitieve. Kunst gaat het rationele denken voorbij. Kunst is emotie, is instinct, is seks. Losgelaten op onze maatschappij geeft dat alle aanleiding voor gedonder in de glazen. Zoekend en ontregelend, daar kopen we niets voor in onze efficiënte op productie gerichte samenleving. Ambitieus leidt tot elite. Inspanning en hard werken voelt voor grote groepen ongemakkelijk en verdacht. En voorbij het rationele, cognitieve, betreden we een domein dat in kringen van de samenleving is voorbehouden aan religie.

Omdat de niet rationele aspecten ongemakkelijk zijn versmallen we het discours tot waar het altijd over gaat: geld. Van geld hebben we immers wel verstand en daarom passen we wetmatigheden van ons economisch systeem zonder voorbehoud toe op de Kunsten: Kunst moet zichzelf kunnen bedruipen en als het dat niet kan, als mensen er niet voor willen betalen, dan heeft het vast geen waarde.

Bij de groep die zich in de kring van de Kunsten bevindt leidt dit tot grote innerlijke weerstand. Want er is immers toch ook waarde die niet in geld is uit te drukken? Die waarde is te vinden in een veelkleurig pallet van persoonlijke ontplooiing, vernieuwing, openstaan voor, zingeving, psychologische therapie, samenzijn, vieren, maatschappelijke verbindingen, duiding. Kunst op het kruispunt van zingeving, religie, politiek en welbevinden.

Vanuit een opportunistisch egalitair denken waaraan zowel politici van links als van rechts zich bezondigen klinkt de kritiek van het elitaire karakter. Voor grote groepen in de samenleving is de hedendaagse Kunst buiten bereik geraakt. Maar dat 'Henk en Ingrid' het niet begrijpen is dat nou erg? Ik denk van niet. Ingedut hangen ze op de bank en kijken ze TV. Een Ikea bank met een motief van Mondriaan. Een bank die is geïnspireerd op de Bauhaus-stroming, die voor enige tijd nog werd gezien als 'Entartete Kunst'. Op de TV is Lady Gaga, zwaar schatplichtig aan Madonna, die op haar beurt les heeft gehad van Martha Graham. Madonna kennen ze, Martha Graham, de grootste dansvernieuwer van de 20e eeuw, is volledig buiten hun gezichtsveld gebleven. Avantgardistische, moeilijk te interpreteren, kunst verwordt in een kort tijdsbestek tot mainstream cultuur en raakt breed geabsorbeerd in de samenleving. Beyonce die Rosas plagieert - wat overigens niet zo'n goed idee was, pop art bij de HEMA, de voorbeelden zijn alom.

Een andere reden om niet te treuren om het onbegrip van de beide bankzitters is dat er zoveel is waarvoor zij geen aandacht hebben en geen verantwoordelijkheid voor nemen. Neuro-chirugie bijvoorbeeld. Maar als het zo uitkomt mogen ze er wel van profiteren. Niemand die zal beweren dat we neurochirurgie maar moeten afschaffen omdat het in brede kringen niet begrepen wordt.

Is kunst binnen een kleine kring dan niet elitair? Het is een wel gemaakte denkfout iets elitair te vinden als het slechts binnen een kleine groep bestaat. Dat alleen is niet genoeg. Het wordt pas elitair als die groep zich afsluit van de omgeving. Daarvan is in de Kunsten doorgaans totaal geen sprake. We kunnen toch bezwaarlijk iedere voorhoede verbieden.

'Als het zo goed zou zijn konden ze er wel - veel - geld aan verdienen. Dus is het niet goed.' Deze redenering gaat wellicht op voor menig middenstandsonderneming, maar ze faalt wanneer ze wordt toegepast op een ander domein. Het geheim van veel geld verdienen is meestal dat je iets doet wat niet te moeilijk is. Iedere stap hoger in kennis of creativiteit is ongelooflijk veel zwaarder. De kans op falen neemt toe tot bijna één.Tot op het punt dat zelfdestructie op de loer ligt - de voorbeelden zijn er helaas te over. Maar soms is de waarde van één zo'n uiting bepalend voor wat in een hele generatie wordt voortgebracht. Het brengt de mensheid verder. Tegelijkertijd wordt die waarde vaak pas later gezien. En is bij leven de kunstenaar of wetenschapper zijn publiek kwijtgeraakt. Voorbeelden als Vincent van Gogh of Alan Turing.

Het meeste geld verdien je door iets te doen wat aan de bovenkant van de alledaagse verwachting zit. Let wel: alledaagse verwachting. Werkelijke out of the box ervaringen zijn bijzonder moeilijk te creëren en confronterend, je riskeert een groot deel van je publiek te verliezen. Vertaald naar de praktijk: met goede musicals en toegankelijke vioolmuziek is goed geld te verdienen. Vakwerk wellicht, en het mag er zijn, maar het brengt de Kunsten niet verder.

De kunstenaar voelt zich in de discussie beschadigd. In de kunst die je maakt ligt hart en ziel. Je geeft je bloot. Voor menig kunstenaar is de Kunst welhaast de religie van hem of haar zelf. Zingevend, maar in tegenstelling tot religie is het geen vooraf gedeeld, geabsorbeerd ideeëngoed van anderen, maar van binnenuit stromende energie en gedefinieerd in afwijking van het bestaande.

Daardoor verkrampt de kunstenaar en roept over schande en beschaving. Gaat de bezuiniging toch door dan is er de cursus marktgerichtheid. Dat je je publiek wilt bereiken is prima. Maar als bedrijfskundige roep ik: laat het de essentie van je kunst niet raken. En dat je gesubsidieerde plaats vervalt zegt net zoveel over jou als in het geval van de fabrieksarbeider die zijn baan verliest omdat de productie naar andere oorden wordt verplaatst.

Overname alleen na voorafgaande toestemming.